Για την πεζοδρόμηση της Πανεπιστημίου

της Δήμητρας Σιατίτσα, Μάρτιος 2011

Η «κρίση» του κέντρου της Αθήνας είναι σχεδόν καθημερινά στην ατζέντα του δημόσιου διαλόγου, συχνά συνοδευόμενη από ακραίες απόψεις για το ποιές είναι οι λύσεις και τα άμεσα μέτρα που θα αντιμετωπίσουν το ‘πρόβλημα’. Σε αυτό το πλαίσιο αναζητείται και αναμένεται με αγωνία ο ρόλος της πολιτείας και των ειδικών, ως η πλευρά εκείνη που μπορεί να δώσει ψύχραιμες και επικαιροποιημένες απαντήσεις σε ζητήματα που απασχολούν όλους τους κατοίκους. Εν μέσω πολύπλευρης κρίσης, με δυσοίωνες προοπτικές για έναν μεγάλο αριθμό κατοίκων αυτής της πόλης που διολισθαίνει προς την φτώχεια, οι προτάσεις για πολιτικές δημόσιας παρέμβασης θα μπορούσαν να αντιστρέψουν την εικόνα παρακμής και υποβάθμισης που συστηματικά καλλιεργείται απο τα Μέσα και τους πολιτικούς και που με διαφορετικό τρόπο βιώνουν οι διάφορες ομάδες κατοίκων.

Εν αναμονή λοιπόν της κατάθεσης των προτάσεων για το νέο Ρυθμιστικό Αθήνας και της επιτροπής της βουλής «Δράση για την Αθήνα», έχει γίνει γνωστό από δημοσιεύματα στον τύπο και από ερευνητικά που πλαισιώνουν τις επιλογές για το Ρυθμιστικό, ότι ανάμεσα στις προτεραιότητες της πολιτείας είναι η πεζοδρόμηση της Πανεπιστημίου, που σε συνδυασμό με την σημαντική επέκταση του τραμ και την ενίσχυση του δικτύου λεωφορείων και τρόλεϊ, θα αποκλείσει το αυτοκίνητο από το κέντρο και θα αποδώσει εκτεταμένες διαδρομές σε πεζούς και ποδηλάτες.

Ένα ακόμη μεγάλο όραμα για την Αθήνα;

Η πεζοδρόμηση της οδού Πανεπιστημίου είναι μια παλιά, πολύ παλιά, πρόταση. Μια από αυτές που στοιχειώνουν το φαντασιακό μας και μας εγκλωβίζουν, αποκλείοντας πιθανά άλλες σκέψεις, άλλες προτάσεις, άλλες προσεγγίσεις. Πρωτοεμφανίζεται στις προτάσεις του ΥΧΟΠ το 1983 στο σχέδιο «Αθήνα και πάλι Αθήνα», ως ένα εντυπωσιακό σκίτσο ενός μεγάλου βουλεβάρτου με αλέες και καθιστικούς χώρος όπου οι Αθηναίοι θα κατεβαίνουν για βόλτα ‘στο κέντρο’. Το ρυθμιστικό του 1985 έχει θεσμοθετήσει την Πανεπιστημίου ως «κύριο δίκτυο ροής πεζών» (κάτι που δεν ταυτίζεται απαραίτητα με πεζοδρόμηση όλου του πλάτους του δρόμου).

Στην σημερινή της εκδοχή η πρόταση αυτή εμφανίζεται αναβαθμισμένη, ώστε να απαντήσει εμβληματικά στην ανάγκη επανανοηματοδότησης του κέντρου. Η νέα επεξεργασία της πρότασης αφορά τις συγκοινωνιακές ρυθμίσεις και τις αναγκαίες αλλαγές που πρέπει να γίνουν στην ευρύτερη ζώνη επιπτώσεων μιας τέτοιας παρέμβασης. Εκτός από την πεζοδρόμηση της οδού Πανεπιστημίου προτείνεται ένα διευρυμένο δίκτυο μικρότερων πεζοδρομήσεων, αναγκαστικών σε ενα βαθμό, και μια νέα συγκοινωνιακή ρύθμιση που σταματά την διαμπερή κίνηση από το κέντρο, βασισμένη κυρίως στην υπόθεση οτι υπάρχει η δυνατότητα ενός περιμετρικού δακτυλίου που θα παραλάβει αποτελεσματικά το φόρτο που αποκλείεται από το κέντρο.

Είναι πράγματι αυτό που χρειάζεται η Αθήνα σήμερα;

Μια σειρά απο ερωτήματα εγείρονται που αφορούν κυρίως την τρέχουσα συγκυρία και το κατα πόσο τα νέα δεδομένα της κοινής ζωής μας στην πόλη και το κέντρο της Αθήνας έχουν με κάποιο τρόπο ληφθεί υπόψη σε αυτή την πρόταση.

– Σε μια περίοδο επαπειλούμενης πτώχευσης είναι συνειδητή η επιλογή να πριμοδοτηθεί ενα τέτοιο έργο που θα απαιτήσει σημαντικούς πόρους (οικονομικούς αλλά και επικοινωνιακούς); Δεν απαιτείται μια πιο αυστηρή ιεράρχηση των προτεραιοτήτων στη σημερινή συγκυρία;

– Σε μία περίοδο που αλλοιώνεται ο δημόσιος χαρακτήρας των συγκοινωνιών και απειλείται το επίπεδο της εξυπηρέτησης και η επέκταση των δικτύων, έχει εξασφαλιστεί η εντελώς απαραίτητη αναβάθμιση, πύκνωση και επέκταση των συγκοινωνιακών δικτύων που χρειάζεται ώστε να προσφέρονται ουσιαστικές επιλογές μετακίνησης στους ανθρώπους που εργάζονται, κατοικούν, επισκέπτονται ή διέρχονται απο το κέντρο; Πιθανά ο σχεδιασμός ενός εκτεταμένου δικτύου ποδηλατοδρόμων, σε συνδυασμό με την ενίσχυση των ΜΜΜ και τη διευκόλυνση χρήσης του ποδηλάτου σε αυτές, να απαντούσε πιο συνολικά στα αιτήματα υπέρ του πεζού και του ποδήλατου που δραματικά συνοδεύουν την πρόταση πεζοδρόμησης της Πανεπιστημίου. Άλλωστε η ολοκλήρωση του προγράμματος ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων προς το Καλλιμάρμαρο από τη μία και την Ακαδημία Πλάτωνος από την άλλη (που επίσης είναι πολύ επισφαλής όσων αφορά την χρηματοδότηση), θα δώσει στην Αθήνα ένα εκτενές δίκτυο περιπάτων και διαδρομών χωρίς αυτοκίνητο σε άμεση επαφή με μεγάλους πράσινους ή/και αρχαιολογικούς χώρους.

Αυτά είναι κάποια εντελώς τεχνικού χαρακτήρα ερωτήματα, και μπορεί όντως να μας διαφεύγει οτι «λεφτά υπάρχουν». Υπάρχουν όμως και κάποια πολύ πιο ουσιαστικά ζητήματα που διατρέχουν την φιλοσοφία και τον λόγο που συνοδεύει αυτές τις επιλογές.

Από τα δείγματα που έχει δώσει η πολιτεία μέχρι τώρα (που μονοπωλούνται απο τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς για το κέντρο και την έμφαση σε προτάσεις αναπλάσεων), η πολεοδομική παρέμβαση μοιάζει να περιορίζεται σε έργα διαμόρφωσης του υλικού χώρου και αισθητικές παρεμβάσεις, και συγκεκριμένα σε πεζοδρομήσεις, αναπλάσεις όψεων και συγκοινωνιακές ρυθμίσεις, χωρίς να εμπλουτίζεται κατ’ ελάχιστο από την πλέον πολύ ανεπτυγμένη συζήτηση για τις ολοκληρωμένες αστικές παρεμβάσεις, τον κατεξοχήν διεπιστημονικό χαρακτήρα της πολεοδομίας και την αναγνώριση ότι τα ωραία σκίτσα και τα οικοδομικά έργα πρέπει να πλαισιώνονται από μια σειρά άλλες πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές, διακυβέρνησης κλπ. Και σίγουρα η πλαισίωση αυτή δεν μπορεί να είναι απλά προσθετική, ανεξάρτητη ή παράλληλη. Οι διάφορες πολιτικές δημόσιας παρέμβασης, σε όλες τις κλίμακες, έχουν νόημα εάν είναι συνδεδεμένες, αλληλοσυμπληρούμενες και συνολικές.

Επιπλέον οι προτάσεις αυτές μοιάζει να συντάσσονται εξ ολοκλήρου με την άποψη της αγοραίας ρύθμισης των κοινωνικών προβλημάτων. Σε περίοδο κρίσης, οι επιπτώσεις της οποίας είναι απρόβλεπτες για τις ζωές όλων των κατοίκων, η πόλη παραδίδεται σε μηχανισμούς real estate και κερδοσκοπίας που δεν ενδιαφέρονται για οτιδήποτε άλλο πέρα από το ιδιωτικό κέρδος. Στην συγκυρία δυστυχώς, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η πεζοδρόμηση ενός κεντρικού δρόμου της Αθήνας, ως πρόσκληση επενδύσεων και ανάπτυξης στην προοπτική αύξησης των αξιών στο κέντρο ως διεξόδου στα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα, εκτός από επισφαλής, είναι μια πράξη διχαστική, μια πράξη πολέμου απέναντι σε αυτούς -και είναι πάρα πολλοί- που αποκλείονται από αυτές τις διαδικασίες.

Η κοινωνική παράμετρος μοιάζει και πάλι να εξαφανίζεται υπό το βάρος των τεχνοκρατικών προσεγγίσεων, ως μια παράμετρος που είναι αρμοδιότητα «άλλων». Η τόσο επείγουσα ανάγκη να εκφραστούν από τους ειδικούς απόψεις που θα προωθούν τη συνύπαρξη και την αναγνώριση του «άλλου» ώς συστατικού στοιχείου της κοινωνίας, απουσιάζει παντελώς, μετατρέποντας εν τέλει την πολεοδομική πράξη σε σύμμαχο των ακραίων απόψεων που καλλιεργούνται όλο και πιο έντονα και σε συνένοχο στην όξυνση των σχέσεων μεταξύ των ομάδων που κατοικούν το κέντρο και την πόλη.

Η ένταση των φαινομένων που αντιμετωπίζει η Αθήνα είναι όντως πρωτοφανής στην Ιστορία της πόλης και πιθανά έξω από τις εμπειρίες των κατοίκων της. Η ανάγκη στοχευμένων κοινωνικών πολιτικών και δημόσιων παρεμβάσεων μοιάζει πλέον αναπόδραστη μιας και η κατάσταση δεν φαίνεται να ρυθμίζεται από μόνη της, και το ερώτημα είναι τί χαρακτήρα θα έχουν αυτές. Θα είναι πολιτικές που θα χρειάζονται ως σύμμαχο την καταστολή για την εφαρμογή τους ή θα έχουν ως προτεραιότητα μια στρατηγική στήριξης των ευάλωτων ομάδων, αντιμετώπισης της αυξανόμενης φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, καλλιέργειας μιας κουλτούρας συμβίωσης και αλληλεγγύης; Στην πρώτη περίπτωση οι συνέπειες θα είναι ακραίες ιδιαίτερα για τις μειονεκτούσες ομάδες και την όξυνση των σχέσεων μεταξύ επιμέρους ομάδων κατοίκων της πόλης, αλλά και για την ηθική και συμβολική ακεραιότητα της ίδιας της κοινωνίας.

Τέλος, τα κείμενα και ο λόγος που συνοδεύουν αυτές τις προτάσεις αναπλάσεων κάνουν εκτενή αναφορά στη σημασία ανάδειξης του πολιτισμού μέσα από τέτοιες παρεμβάσεις. Όμως, ο «πολιτισμός» τον οποίο επικαλούνται παραμένει ένας μονολιθικός πολιτισμός που ξεκινάει από την Ακρόπολη, ως το απόλυτο σύμβολο, και σταματάει στην πληθώρα θεάτρων και κινηματογράφων της πόλης. Η συζήτηση για τον πολιτισμό ως μια ζωντανή διαδικασία που παράγεται στο σήμερα μέσα από τη συνάντηση του παρελθόντος, πρόσφατου και παλιότερου, με τις δράσεις των διαφορετικών ομάδων που συγκατοικούν την πόλη είναι κάτι που αγνοείται ή εσκεμμένα αποσιωπάται. Στην προσπάθεια προσδιορισμού της ταυτότητας της πόλης και επανανοηματοδότησης του κέντρου της, οι νέοι πεζόδρομοι εμφανίζονται ως αποστειρωμένοι, ‘καθαροί’ χώροι που κατοικούνται απο μεσοστρώματα, και περιδιαβαίνονται τη μέρα από τουρίστες και το βράδυ απο διασκεδάζοντες. Η πρόταση για την αναβίωση του κέντρου μέσα από τέτοιου τύπου παρεμβάσεις στην ουσία αναπαράγουν ως πρότυπα την καθαρότητα των προαστίων και των εμπορικών κέντρων, από όπου απουσιάζει ο κόσμος της εργασίας, η πυκνότητα και η ένταση της καθημερινότητας, οι συναντήσεις των διαφορετικοτήτων, η ορατότητα των κοινωνικών αντιθέσεων και οι πολιτικές συγκρούσεις.

Η συζήτηση για το κέντρο και οι προτάσεις για τις δημόσιες παρεμβάσεις και τις νέες πολιτικές οφείλουν να λάβουν υπόψη τους, πρώτον την οικονομική κρίση και τις επιλογές των ευρωπαϊκών και ελληνικών κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών που διαβρώνουν με εκπληκτική ταχύτητα τις κοινωνικές και δημόσιες δομές οδηγώντας στη φτώχεια μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, και δεύτερον τον ρόλο της μετανάστευσης στις σύγχρονες κοινωνίες και την επιτακτική ανάγκη μιας νέας προσέγγισης της συνύπαρξης και του πολιτισμού, και τα δύο συστατικά στοιχεία του μεταλλασσόμενου χαρακτήρα των πόλεων σήμερα. Η επιλογή της πεζοδρόμησης της Πανεπιστημίου ως κεντρικού διακυβεύματος γύρω από το οποίο, επικοινωνιακά κατά τη γνώμη μας, θα αντιπαλέψουν οι διαφορετικές προσεγγίσεις για την πόλη, είναι αποπροσανατολιστική και άκαιρη.

Μάρτιος 2011

Σιατίτσα Δήμητρα



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s