Συνθήκες στέγασης των μεταναστών στο Δήμο Αθηναίων

Μελέτη περίπτωσης: η ιδιόκτητη κατοικία.

Κείμενο εργασίας [το κείμενο σε pdf]

Δημήτρης Μπαλαμπανίδης

Έμφαση στην ιδιόκτητη κατοικία μεταναστών.

Στο πλαίσιο της συζήτησης για την «κρίση της κατοικίας» στο κέντρο της Αθήνας, επιχειρώ εδώ να φωτίσω μία ιδιαίτερη και πιο συγκεκριμένη πτυχή του θέματος, που αφορά αποκλειστικά στις συνθήκες στέγασης των μεταναστών, οι οποίοι διαμένουν με ποικίλους τρόπους στις κεντρικές γειτονιές της πόλης. Ακόμη πιο συγκεκριμένα, μέσα από ένα ευρύ φάσμα στεγαστικών συνθηκών, που κυμαίνεται από την παντελή έλλειψη στέγης μέχρι την ιδιόκτητη κατοικία, εστιάζω εδώ στην τελευταία, την πιο «ευτυχή» περίπτωση απ’ όλες τις υπόλοιπες. Μια τέτοια έμφαση (στην ιδιόκτητη κατοικία μεταναστών) δεν έχει σκοπό να αντιπαρατεθεί ούτε να αναιρέσει τις διαπιστώσεις σχετικά με οξυμένα στεγαστικά προβλήματα στο κέντρο της Αθήνας. Άλλωστε, η παντελής έλλειψη στέγης, οι καταλήψεις ακινήτων, η ενοικίαση διαμερισμάτων, δωματίων ή κρεβατιών με το κεφάλι ή με την ώρα κ.ά. αφορούν τη μεγάλη πλειοψηφία των μεταναστών που διαμένουν στο κέντρο της Αθήνας, ενώ η ιδιόκτητη κατοικία αφορά μια μειοψηφία, όχι βέβαια πολύ μικρή. Θεωρώ όμως κρίσιμο, παράλληλα με την επισήμανση και την ανάλυση των οξυμένων στεγαστικών προβλημάτων, να αναδεικνύει κανείς και «αισιόδοξες» πλευρές της πραγματικότητας, «θετικές» ανθρώπινες τροχιές ή, αλλιώς, «διαδρομές ευημερίας». (1) Διότι, ενδεχομένως, μέσα από την κατανόηση τέτοιων «πετυχημένων» πρακτικών στέγασης, μπορούν να προκύψουν απαντήσεις που δεν παραγνωρίζουν, δεν δαιμονοποιούν την πραγματικότητα και δεν αναζητούν αποδιοπομπαίους τράγους. Αν σήμερα τα στεγαστικά προβλήματα επιδεινώνονται, τότε χρειάζονται δυναμικότερες απαντήσεις και αν σήμερα τα στεγαστικά προβλήματα επανεμφανίζονται με όρους διαφορετικούς απ’ ότι σε προηγούμενες δεκαετίες, τότε χρειάζονται νέες, επαναδιατυπωμένες και πιο σύνθετες προτάσεις.
Γεωγραφίες της εγκατάστασης των μεταναστών στο κέντρο της Αθήνας.

Σε αντιδιαστολή με τον κυρίαρχο λόγο για την εγκατάσταση των μεταναστών στο κέντρο της Αθήνας (έτσι όπως συγκροτείται από δημοσιογράφους, πολιτικούς, τηλεοπτικούς αναλυτές, κερδοσκοπικές ή μη κερδοσκοπικές εταιρείες κ.ά), έχουν ήδη διατυπωθεί πιο ψύχραιμες και πιο αναλυτικές προσεγγίσεις της χωροκοινωνικής πραγματικότητας, κυρίως από το χώρο της επιστημονικής έρευνας, που δεν σπεύδουν να αναγάγουν οποιαδήποτε χωρική συγκέντρωση μεταναστών σε «άβατο», «slum», «παραγκούπολη», γκετοποιημένη περιοχή φτώχειας, παραβατικότητας και κοινωνικής παθογένειας. Μία από τις πρώτες ερευνητικές συνεισφορές, στα πρώτα χρόνια του μεταναστευτικού φαινομένου προς την Ελλάδα, υποστήριξε πως οι μετανάστες στην Αθήνα ζουν σε χωρικά και κοινωνικά διαχωρισμένους χώρους, χώρους «περιφρακτικούς», απομονωμένοι από τον «ντόπιο» πληθυσμό. (2) Ο ισχυρισμός, όμως, αυτός διαψεύσθηκε από μεταγενέστερες εργασίες, που υπογράμμισαν την  υψηλή ανάμειξη «ντόπιων» και μεταναστών, τουλάχιστον συγκριτικά με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, παρά τον εντοπισμό μικρο-συγκεντρώσεων. (3) Αργότερα, μάλιστα, η απογραφή του 2001 επέτρεψε λεπτομερείς χαρτογραφήσεις της εγκατάστασης των μεταναστών σε διάφορες κλίμακες, που υπογράμμισαν με τη σειρά τους μια σχετική διάχυση των μεταναστών στην πόλη (αλλά και την περιφέρεια) της Αθήνας και διαφοροποίησαν σημαντικά τη συζήτηση περί εθνοτικού διαχωρισμού. (4)

Η ενοικίαση κατοικίας.

Στις σχετικές χαρτογραφήσεις, λοιπόν, παρατηρεί κανείς πυκνώσεις σε περιοχές όπως η Κυψέλη, τα Πατήσια, ο Σταθμός Λαρίσης, τα Σεπόλια κ.ά. παράλληλα με μια διάχυση σε πλήθος άλλων περιοχών, όπως η Νεάπολη, οι Αμπελόκηποι, το Παγκράτι, το Κουκάκι, τα Πετράλωνα ή ακόμη τα Ιλίσια και το Κολωνάκι. Και μάλιστα, σε κάθε περίπτωση, φαίνεται ότι «ντόπιοι» και μετανάστες συγκατοικούν όχι μόνο στις ίδιες γειτονιές αλλά και στις ίδιες πολυκατοικίες, στη βάση της γνωστής και διαχρονικής ταξικής διαστρωμάτωσης από το υπόγειο προς το ρετιρέ και από την όψη προς τον ακάλυπτο.

Ακόμη πιο αναλυτικά στοιχεία από τις παραπάνω έρευνες δείχνουν ότι πρόκειται για διαμερίσματα παλαιότητας, εγκαταλελειμμένα και απαξιωμένα από τους ιδιοκτήτες τους, τα οποία όμως αναβαθμίζονται χάρη σε ίδια μέσα και προσωπική εργασία των αλλοπαδών ενοικιαστών. Χαρακτηριστικές είναι, για παράδειγμα, οι περιπτώσεις στις οποίες ο ιδιοκτήτης συμφωνεί για μείωση του ενοικίου με την προϋπόθεση πως ο ενοικιαστής θα «ανακαινίσει» το σπίτι με δικά του έξοδα ή/και προσωπική εργασία.

Η αγορά κατοικίας.

Στοιχεία που βρίσκονται σε επεξεργασία και αφορούν συγκεκριμένα την αγορά κατοικίας από αλλοδαπούς, επιβεβαιώνουν όλα τα παραπάνω ερευνητικά δεδομένα: τη σχετική γεωγραφική διάχυση των μεταναστών στον Δήμο Αθηναίων, τη σχετική ανάμειξή τους με τους «ντόπιους» όχι μόνο στις ίδιες γειτονιές αλλά και στα ίδια κτήρια, τη θετική τους συμβολή στην ανανέωση του κτηριακού αποθέματος κ.ά. Χαρακτηριστικά αναφέρω ότι, για τη δεκαετία 2000-2010, φαίνεται ότι περίπου το 7% των αγοραστών κατοικίας είναι μετανάστες. Από αυτούς, λίγοι περισσότεροι από τους μισούς έχουν αγοράσει κατοικία με τη βοήθεια τραπεζικού δανεισμού, από ελληνικές και μόνο τράπεζες.

Αναβάθμιση του κτηριακού αποθέματος, αναζωογόνηση της γειτονιάς και τοπική ανάπτυξη.

Σε κάθε περίπτωση λοιπόν, είτε ως ενοικιαστές είτε ως αγοραστές, οι μετανάστες φαίνεται να συμβάλλουν αποφασιστικά στην αναβάθμιση κτηρίων και περιοχών μέσα από ποικίλες διαδικασίες. Καταρχάς, μέσα από τη φροντίδα παλαιωμένων και απαξιωμένων διαμερισμάτων, χάρη σε ίδια οικονομικά μέσα και προσωπική εργασία. Έπειτα, (επανα)κατοικώντας γειτονιές που εγκαταλείφθηκαν από μεγάλο κομμάτι των προηγούμενων κατοίκων τους, δίνοντας έτσι ξανά ζωντάνια στην περιοχή. Μάλιστα, η εν λόγω ζωντάνια εντείνεται αν συνυπολογίσει κανείς και την επιχειρηματική δραστηριότητα, που πολλοί από αυτούς αναπτύσσουν στην περιοχή κατοικίας τους, σε ισόγεια καταστήματα ρουχισμού, γρήγορης εστίασης, λιανικού εμπορίου κ.ά., που είχαν εκλείψει από πολλές γειτονιές. Και τέλος, μέσω της ενεργοποίησης και αναθέρμανσης της κτηματαγοράς και της αγοράς κατοικίας, διαδικασίας που εμπλέκει παράλληλα έναν ολόκληρο χρηματοπιστωτικό μηχανισμό, επαγγέλματα γύρω από τον τομέα της κατασκευής, της μεσιτείας, της νομικής ρύθμισης κ.ά.

Συνοψίζοντας, ακόμη και στο πλαίσιο μιας αφιλόξενης χώρας υποδοχής, μπορεί κανείς να εντοπίσει ισχυρές ενδείξεις κοινωνικής ένταξης των μεταναστών, «θετικές» ανθρώπινες τροχιές που επηρεάζουν θετικά και τη ζωή των αφιλόξενων γειτόνων τους. Φαίνεται, δηλαδή, πως η πρόσβαση των μεταναστών στην κατοικία (ενοικιαζόμενη ή/και ιδιόκτητη), η συμβολή τους στην αναβάθμιση κτηρίων και περιοχών και η συμβολή τους στην τοπική ανάπτυξη δεν είναι ένα ουτοπικό σενάριο στα μυαλά κάποιων ρομαντικών πολεοδόμων αλλά ένα σενάριο πραγματικό, που έχει ήδη λειτουργήσει και μπορεί να λειτουργήσει ακόμη καλύτερα.

 Η οικονομική κρίση.

Πόσο, όμως, μπορεί να αισιοδοξεί κανείς εν μέσω μίας παγκόσμιας και πολυσήμαντης κρίσης; Πώς αλλάζουν οι παραπάνω «διαδρομές ευημερίας» στη σύγχρονη οικονομική, κοινωνική και πολιτική συγκυρία και προς ποια κατεύθυνση;

Σχετικά με τις ενοικιαζόμενες κατοικίες, στοιχεία από τις εφορίες που δημοσιεύονται στον ημερήσιο Τύπο δείχνουν πως στις πρώτες 40 ημέρες του έτους έχουν κινηθεί οι διαδικασίες για περισσότερες από 4.000 εξώσεις, ενώ στη διάρκεια ολόκληρου του 2010 πραγματοποιήθηκαν περίπου 8.500. (5) Σύμφωνα με εκτιμήσεις μεσιτικών γραφείων και της Ομοσπονδίας Ιδιοκτητών Ακινήτων, οι αγωγές φαίνεται να αφορούν το 50% των ενοικιαστών και οι οφειλές να αγγίζουν τις 3.500 ευρώ. (6) Όσο για τις ιδιόκτητες κατοικίες, γίνεται λόγος για απόδοση υποθηκευμένων κατοικιών και έπειτα, συγχώνευση νοικοκυριών, δηλαδή συγκατοίκηση συγγενικών οικογενειών. (7) Τα στοιχεία αυτά δεν αφορούν αποκλειστικά τα πολύ χαμηλά εισοδηματικά στρώματα, αλλά αγγίζουν ακόμη και τα «ντόπια» μεσαία νοικοκυριά, πολλώ δε μάλλον τους μετανάστες ενοικιαστές ή/και ιδιοκτήτες.

Αν και δεν μπορούμε να διασταυρώσουμε τα παραπάνω στοιχεία, είναι προφανές ότι τα πρόσφατα μέτρα λιτότητας, οι περικοπές στους μισθούς και στις συντάξεις και οι απολύσεις

προκαλούν μεγάλες δυσκολίες στη δυνατότητα των κατοίκων να ανταποκριθούν στις οικονομικές τους υποχρεώσεις, είτε αυτές αφορούν ένα μηνιαίο μίσθωμα είτε την αποπληρωμή ενός στεγαστικού δανείου. Σημαντικοί παραγωγικοί τομείς της χώρας (όπως η οικοδομή) έχουν «παγώσει», οι υπηρεσίες προσωπικής φροντίδας και καθαριότητας επιστρέφουν από τις γυναίκες μετανάστριες στις «ντόπιες» νοικοκυρές και πολλά καταστήματα κλείνουν λόγω της μείωσης της αγοραστικής ικανότητας του κοινού. Όλα αυτά σημαίνουν την απώλεια μεγάλου αριθμού θέσεων εργασίας και, μάλιστα, θέσεων που κάλυπταν σε πολύ μεγάλο βαθμός άντρες και γυναίκες μετανάστριες. Τέλος, στις παραπάνω δυσκολίες προστίθενται οι νέες πολιτικές των τραπεζών καθώς επίσης οι νέες φορολογικές πολιτικές, όπως αυστηρότερες προϋποθέσεις για παροχή στεγαστικών δανείων, αύξηση του βασικού επιτοκίου δανεισμού κατά 0.25% και ενδεχόμενη άρση του αφορολόγητου του επιτοκίου δανεισμού για πρώτη κατοικία.

Παρότι κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα τι θα συμβεί στο μέλλον, οι ενδείξεις από το παρόν είναι ιδιαιτέρως ανησυχητικές. Τα στεγαστικά προβλήματα αφορούν όλο και περισσότερο ευρύτερες κοινωνικές ομάδες, από τα μικρά μέχρι τα περίφημα μεσαία εισοδηματικά στρώματα και από τους μετανάστες μέχρι τους «ντόπιους». Η αναφορά και η έμφαση σε «θετικές» ανθρώπινες τροχιές ή, αλλιώς, «διαδρομές ευημερίας» δεν αναφέρθηκαν εδώ για να δώσουν μία νότα αισιοδοξίας σε ένα σκοτεινό παρόν και σε ένα αβέβαιο μέλλον (άλλωστε, εν μέσω κρίσης, τέτοιες θετικές διαδρομές μπαίνουν πια σε διαφορετική τροχιά). Έχει, όμως, σημασία να τις υπενθυμίζουμε αφενός ως εφικτές και αφετέρου ως παραδείγματα που μπορεί να προσφέρουν εναλλακτικές απαντήσεις στα προβλήματα της στέγασης των κατοίκων και, κυρίως, στη θέση πολιτικών εκδίωξης, εκκαθάρισης και αποκλεισμού συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων από το στοιχειώδες δικαίωμα της πρόσβασης στην κατοικία.

 Αναφορές

(1) Δανείζομαι τον όρο από το βιβλίο των Λαμπριανίδη, Λ. και Λυμπεράκη, Α. (2001). Αλβανοί μετανάστες στη Θεσσαλονίκη. Διαδρομές ευημερίας και παραδρομές δημόσιας εικόνας, Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής

(2) βλ. Ψημμένος, Ι. (1995). Μετανάστευση από τα Βαλκάνια. Κοινωνικός Αποκλεισμός στην Αθήνα,

Αθήνα: Glory Books-Παπαζήσης

(3) βλ. Πετρονώτη, Μ. (1998). Το πορτραίτο μιας διαπολιτισμικής σχέσης, Αθήνα: Πλέθρον, ΕΚΚΕ-UNESCO

(4) βλ. Αράπογλου, Β. (2007). Διαχωρισμός των μεταναστών και στεγαστικές ανισότητες στην Αθήνα: έκθεση στην ευημερία ή στη στέρηση, σε Πρακτικά – 8ο Πανελλήνιο Γεωγραφικό Συνέδριο, Βαΐου, Ντ., Βαρουχάκη, Ε., Καλαντίδης, Α., Καραλή, Μ., Κεφαλέα, Ρ., Λαφαζάνη, Ο., Λυκογιάννη, Ρ., Μαρνελάκης, Γ., Μονεμβασίτου, Α., Μπαχαροπούλου, Α., Παπασημάκη, Κ., Τούντα, Φ., Φωτίου, Θ., Χατζηβασιλείου, Σ. (2007). Διαπλεκόμενες καθημερινότητες και χωρο-κοινωνικές μεταβολές στην πόλη. Μετανάστριες και ντόπιες στις γειτονιές της Αθήνας, Αθήνα: L-Press και ΕΜΠ και Μαλούτας, Θ., Συρίγος, Σ., Τσομπάνογλου, Σ. (2007). Χωρική κατανομή των μεταναστών και των χωρο-κοινωνικών χαρακτηριστικών τους στην Αθήνα, τελικό προϊόν στο πλαίσιο του προγράμματος Πυθαγόρας ΙΙ, Αθήνα: ΕΚΚΕ_ΙΑΑΚ

(5) «Βροχή οι αιτήσεις για εξώσεις», εφημερίδα Έθνος, 26.02.2011

(6) ό.π. και «Οι μισοί ενοικιαστές δυσκολεύονται να πληρώσουν», εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 31.01.2011

(7) «Συγχωνεύσεις οικογενειών», εφημερίδα Καθημερινή, 26.03.2011



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s